به طور کلی، هرچه مداخله زودتر شروع شود، نتایج درمان بهتر است. دیگر توصیه نمیشود منتظر بمانیم تا کودک “خودش خوب شود” اگر تأخیر آشکار وجود دارد.راهنمای کلی بر اساس سن:۱۲ ماهگی: اگر هنوز بابا، ماما یا چند صدای معنادار تولید نمیکند یا به اسمش پاسخ نمیدهد، نیاز به ارزیابی دارد.۱۸ ماهگی: اگر کمتر از ۱۰ تا ۲۰ کلمه میگوید یا از کلمات برای درخواست استفاده نمیکند، باید جدی پیگیری شود.۲۴ ماهگی (۲ سال): اگر کمتر از ۵۰ کلمه دارد یا هنوز دو کلمه را کنار هم نمیگذارد (مثل «مامان آب»)، ارزیابی توسط گفتاردرمانگر ضروری است.۳ سالگی: اگر گفتار کودک برای افراد غریبه کمتر از حدود ۷۵٪ قابل فهم باشد یا جملهسازی ضعیفی داشته باشد، باید درمان آغاز شود.۴ سالگی: بیشتر گفتار کودک باید تقریباً کاملاً قابل فهم باشد. هرگونه اختلال واضح در زبان یا تلفظ نیاز به بررسی دارد.علائم هشدار که نباید منتظر مانداگر هر کدام از این موارد وجود داشته باشد، حتی قبل از سنین بالا هم باید سریع ارزیابی انجام شود:از دست دادن کلمات یا مهارتهایی که قبلاً داشته است.عدم پاسخ به اسم.نداشتن ارتباط چشمی مناسب.نداشتن اشاره کردن یا ژستهای ارتباطی تا ۱۲ تا ۱۵ ماهگی.شک به کمشنوایی.نگرانی والدین درباره رشد گفتار یا زبان.از آنجا که شما کاردرمانگر هستید، احتمالاً با این کودکان زیاد مواجه میشوید. در عمل، اگر کودکی تا ۱۸ ماهگی تأخیر واضح در زبان دارد یا تا ۲ سالگی هنوز گفتار کاربردی ندارد، بهتر است همزمان به گفتاردرمانی، ارزیابی شنوایی و در صورت نیاز کاردرمانی ارجاع داده شود. این رویکرد باعث میشود فرصت طلایی رشد مغز در سالهای اول زندگی از دست نرود.
این جدول، یکی از کاربردیترین چکلیستها برای غربالگری تأخیر گفتار و زبان در کلینیک است.سنرشد مورد انتظار گفتار و زبانعلائم هشدار۰–۳ ماهبه صدا واکنش نشان میدهد، گریههای متفاوت، آرام شدن با صدای والدینعدم واکنش به صداهای بلند۴–۶ ماهغانوغون (Babbling)، خنده، صداهای مختلفنداشتن غانوغون۶–۹ ماهبابابا، ماماما (بدون معنی)، توجه به نام خودعدم پاسخ به اسم یا صدا۹–۱۲ ماهاشاره کردن، بایبای، اولین کلمات معنادارنداشتن اشاره یا هیچ کلمهای تا ۱۲ ماه۱۲–۱۸ ماه۱۰ تا ۲۰ کلمه، اجرای دستورهای سادهکمتر از ۱۰ کلمه یا نداشتن ارتباط کلامی۱۸–۲۴ ماهحدود ۵۰ کلمه، شروع جملات دوکلمهای، نام بردن اشیاکمتر از ۵۰ کلمه یا نداشتن جمله دوکلمهای تا ۲۴ ماه۲–۳ سالجملات ۳ تا ۴ کلمهای، دنبال کردن دستورات دو مرحلهایگفتار نامفهوم یا جملهسازی بسیار محدود۳–۴ سالگفتار حدود ۷۵ تا ۱۰۰٪ قابل فهم، پرسیدن سؤال، تعریف اتفاقات سادهگفتار نامفهوم یا مشکلات واضح زبانی۴–۵ سالجملات کامل، تعریف داستان، استفاده از زمانها و ضمایرمشکلات واضح در بیان یا درک زبانتفاوت تأخیر کلامی و گفتاریتأخیر زبانی (Language Delay): مشکل در درک یا استفاده از واژهها، جملهسازی و مفهوم زبان.تأخیر گفتاری (Speech Delay): کودک زبان را میفهمد اما در تولید صداها، تلفظ یا روانی گفتار مشکل دارد.ارزیابیهایی که توصیه میشود انجام شوندارزیابی شنوایی (حتی اگر والدین فکر کنند شنوایی طبیعی است).بررسی رشد شناختی، بازی و مهارتهای اجتماعی.بررسی ارتباط چشمی، توجه مشترک و بازی نمادین.ارزیابی حرکات دهان و صورت (Oral-Motor Examination).بررسی سابقه تولد، بیماریها و سابقه خانوادگی.چه زمانی ارجاع فوری لازم است؟اگر کودک:مهارتهای قبلی خود را از دست داده باشد.به اسم پاسخ ندهد.ارتباط چشمی و توجه مشترک ضعیفی داشته باشد.هیچ اشاره یا ژست ارتباطی نداشته باشد.شک به کمشنوایی یا اختلالات عصبی وجود داشته باشد.در این موارد، ارجاع همزمان به گفتاردرمانی، شنواییشناسی و در صورت نیاز متخصص رشد یا نورولوژی کودک توصیه میشود.
مرکز کاردرمانی و گفتاردرمانی صبا در منطقه ۱۷ تهران، یکی از مراکز تخصصی توانبخشی برای ارزیابی و درمان تأخیر کلامی و گفتاری کودکان است. این مرکز با ارائه خدمات تخصصی کاردرمانی و گفتاردرمانی، برنامههای درمانی را متناسب با نیاز هر کودک طراحی میکند و بر مداخله زودهنگام و همکاری نزدیک با خانواده تأکید دارد. بر اساس اطلاعات موجود، این مرکز بهصورت همهروزه با تعیین وقت قبلی فعالیت میکند و در جنوب تهران دسترسی مناسبی برای خانوادههای ساکن مناطق ۱۷، ۱۸، ۱۹ و همچنین بخشهایی از غرب و جنوبغرب تهران دارد.اگر به دنبال مرکزی برای ارزیابی و درمان تأخیر کلامی، اختلالات گفتار و زبان یا سایر خدمات توانبخشی کودکان در جنوب، غرب یا جنوبغرب تهران هستید، کاردرمانی و گفتاردرمانی صبا میتواند یکی از گزینههای مناسب برای دریافت خدمات تخصصی باشد.
کدام کودکان بیشتر در معرض تأخیر کلامی و گفتاری هستند؟
همه کودکان ممکن است دچار تأخیر گفتار و زبان شوند، اما احتمال بروز این مشکل در برخی گروهها بیشتر است و این کودکان باید هرچه سریعتر توسط گفتاردرمانگر و در صورت نیاز کاردرمانگر ارزیابی شوند:
- کودکان نارس یا با وزن کم هنگام تولد
- کودکانی که سابقه کمشنوایی یا عفونتهای مکرر گوش دارند
- کودکان دارای سابقه خانوادگی تأخیر گفتار یا اختلالات یادگیری
- کودکان مبتلا به اختلال طیف اوتیسم
- کودکان دارای سندرم داون یا سایر اختلالات ژنتیکی
- کودکان مبتلا به فلج مغزی (CP) یا سایر اختلالات عصبی
- کودکانی که در برقراری ارتباط چشمی، توجه مشترک یا بازی با دیگران مشکل دارند
- کودکانی که به نام خود پاسخ نمیدهند یا از اشاره کردن و ژستهای ارتباطی استفاده نمیکنند
- کودکانی که دچار تأخیر رشدی در سایر حوزهها مانند مهارتهای حرکتی یا شناختی نیز هستند
بهترین زمان برای شروع درمان چه سنی است؟
بهترین زمان برای شروع مداخله، به محض مشاهده اولین علائم تأخیر است. در صورت وجود نگرانی، حتی از ۱۲ تا ۱۸ ماهگی نیز میتوان ارزیابی تخصصی را آغاز کرد. اگر کودک تا ۲ سالگی کمتر از ۵۰ کلمه میگوید یا هنوز جملههای دوکلمهای تولید نمیکند، شروع درمان نباید به تعویق بیفتد. هرچه مداخله زودتر آغاز شود، به دلیل انعطافپذیری بالای مغز در سالهای اولیه زندگی، احتمال دستیابی به نتایج بهتر بیشتر خواهد بود.
اگر فرزند شما علائم تأخیر کلامی یا گفتاری دارد، مراجعه به یک مرکز تخصصی مانند کاردرمانی و گفتاردرمانی صبا در منطقه ۱۷ تهران میتواند به تشخیص دقیق علت و شروع سریع برنامه درمانی کمک کند. این مرکز با ارائه خدمات تخصصی گفتاردرمانی و کاردرمانی، یکی از گزینههای مناسب برای خانوادههای ساکن جنوب، غرب و جنوبغرب تهران است.
